Glissen

It giet oan! Schaatsen is al eeuwenlang een geliefd tijdverdrijf. Tegenwoordig schaatst men bij genoeg vorst de Elfstedentocht als volkssport of schaatst men recreatief op natuur- of kunstijs voor hun wintervertier. De manier waarop geschaatst wordt is door de eeuwen heen echter enorm veranderd. Waarbij tegenwoordig op schaatsen zoals noren en klapschaatsen geschaatst wordt, schaatste men in vroegmiddeleeuws Frisia op een geheel ander soort schaats: de glis.


Glissen
Glissen of glijbenen zijn de oudste soort schaatsen, gemaakt van vlakgeslepen dierenbot. Ze werden meestal gemaakt van de middenvoets- (matatarsus) en middenhandsbeenderen (metacarpus) van runderen of paarden, maar exemplaren van spaakbeen en ribben komen ook voor. In enkele gevallen zijn beenderen van herten bekend. Glissen hebben meestal gaten in de zijkant, waardoor het met een leren koord of pees aan een schoen bevestigd kon worden. De manier van schaatsen op glissen werkt heel anders dan het schaatsen op ijzeren of metalen schaatsen, omdat de schaatser zich niet kan afzetten op glissen. Om vooruit te komen werden zodoende vaak stokken met een scherpe punt gebruikt waarmee men zich vooruit kon duwen op het ijs. Dat men hier aanzienlijke snelheden mee kon bereiken, blijkt uit een ooggetuigeverslag door William Fitz-Stephen’s in Londen uit 1173:

“(…) for they fit the leg-bones of animals to their feet, binding them firmly round their ankles, and hold in their hands poles shod with iron, which they strike against the ice, and thus impel themselves on it with the swiftness of a bird or a ball from an engine [cannon].” (In: The Life and Letters of Thomas à Becket.)

Op basis van de tot op heden bekende en gedateerde vondsten van glissen is vastgesteld dat men in de Bronstijd vanaf 2000 v.chr. begon met deze wijze van schaatsen. De vroegste, met zekerheid gedateerde vondst uit Nederland is de glis uit Ezinge (Gr.) gedateerd tot 100-300 n.chr.. Schaatsen op glissen kwam in Europa nog voor tot in de 19^e eeuw.

Vervoersmiddel

Glissen werden in de vroege middeleeuwen – en overige vroegere tijden – vooral gebruikt als vervoersmiddel. De winter was de tijd waarin waterwegen bevroren. Het gebruikelijke vervoer over water in vroegmiddeleeuws Frisia, schepen en boten, vaarde vaak niet uit in de wintertijd. Schaatsen op glissen bood in de wintertijd een alternatief. Dit blijkt uit een studie van F. Formenti en A. Minetii naar het verband tussen energieverbruik en vervoerswijzen over ijs. De studie wees uit dat het in Noord(west)-Europese landen, waaronder Nederland, sneller was en minder energie kostte om met glissen over een watereenheid (meer of rivier) te schaatsen dan om er – door sneeuw heen – omheen te lopen. Sommige glissen uit Frisia hebben echter twee of drie verticale gaten, waaruit verondersteld wordt dat glissen mogelijk ook als dragers van een slee dienden (Roes 1963). Dergelijke sleeën werden ook met stokken vooruit geduwd en werden omstreeks 1830 nog gebruikt in Duitsland. Vondsten van glissen zijn in het gehele voormalige vroegmiddeleeuwse Frisia gevonden (zie bronnen voor collectiestukken).

Fijne feestdagen!

Met dit laatste bericht van 2025 wensen wij jou namens Monetarii Dorestatii een geweldige Joeltijd, met een fijn Kerstfeest en een gelukkig nieuwjaar!