Het Friese laken en het weefgetouw

Een van de bekendste en meest begeerde goederen die de vroegmiddeleeuwse Friezen maakten en verhandelden was textiel van hoge kwaliteit: het zogenoemde Friese laken. In de vroege middeleeuwen werden verschillende soorten textiel vervaardigd, voornamelijk van wol en linnen. In de waterrijke kustgebieden van Frisia voorzagen de vroegmiddeleeuwse Friezen zich deels in hun levensonderhoud door het houden van schapen, waarvan de wol als grondstof diende voor het Friese laken. Het Friese laken onderscheidde zich van andere soorten textiel door een speciale weeftechniek in de zogenaamde ‘ruitenkeper op snijding’ – oftewel broken diamond twill in het Engels – waardoor de stof elastisch werd. Ook was het Friese laken rijk aan wolvet, wat het warm en waterafstotend maakte. Deze wonderbaarlijke eigenschappen maakten het Fries laken zeer geliefd als pallia Fresonica, oftewel Friese mantels.

Vrouwenwerk

Fries laken werd vervaardigd door vrouwen. Vondsten van spinschijven, weefkaartjes, wolkammen en naalden als bijgiften in vrouwengraven tonen aan dat vrouwen van iedere sociale stand op een of andere manier deelnamen aan de lakennijverheid. Het woord voor ‘vrouw’ in vroegmiddeleeuwse Germaanse talen – Oudfries, Oudsaksisch en Oudengels wīf, Oudhoogduits wīb en Oudnoors víf – is zelfs etymologisch verwant met het woord ‘weven’ (OE wefan, OF *weva, OS *wevan, OHD *weban, ON vefa) (Huisman 2008)! Spinnen, weven en naaien waren allen taken waarmee een vrouw in vroegmiddeleeuwse christelijke samenlevingen – bijvoorbeeld het Karolingische rijk – haar vrouwelijke deugdzaamheid en vroomheid kon tonen: iets wat tevens wordt weerspiegeld in afbeeldingen van Maria uit de negende eeuw. Vrouwen van lage status of slavinnen vervaardigden het gros van het laken, terwijl vrouwen van hoge status het proces overzagen en organiseerden. Uit de Lex Frisionum blijkt dat de compensatie voor het verwonden van de handen van een vrouw die Fresum – Fries laken – weefde, een kwart hoger was dan voor andere vrouwen van dezelfde stand (Lex Fr. Haec iuditia VVlemarus dictavit, 23-24). Vrouwen vervulden zodoende een aanzienlijke en belangrijke economische rol met de vervaardiging van Fries laken, waarbij vrouwen van status het werk aanstuurden.

Weefhuizen

De lakennijverheid vond voornamelijk plaats in weefhuizen of in gehorige boerderijen waar vrouwen verantwoordelijk waren voor een quota van textiel per jaar aan een landheer. Laken, zoals het Friese laken, werd namelijk soms als belasting geheven, zoals het geval was bij de abdij van Fulda die in de negende eeuw jaarlijks 855 Friese mantels als belasting hief (Garver 2009, 262)! De weefhuizen waarin het laken gemaakt werd, stonden bekend als gynaecea, piseles of screona. Vondsten van zulke weefhuizen zijn ook daadwerkelijk bekend uit het terpengebied! Uit vondsten van weefgewichten in hutkommen (kleine, half in de grond geplaatste gebouwen) in verschillende Groningse en Ost-Friese terpdorpen – zoals Leens, Rasquert, Westeremden, Dunum, Dalem en Wittmund – wordt aangenomen dat deze gebouwen in het terpengebied dienst hebben gedaan als weefhuisjes. Zulke hutkommen waren vaak onderdeel van een erf. Echter, weefhuizen ter grote van gehele zodenhuizen zijn ook bekend, bijvoorbeeld uit Hatzum. Het belang van weefhuizen blijkt wederom uit de Lex Frisionum, waarin beschreven wordt dat op het verwoesten van een weefhuis (screona) in vetetijd de doodstraf stond, tenzij men zich hiervan vrijkocht door diens weergeld te betalen aan de eigenaar van het weefhuis (Lex Fr. Additio Sapientum Tit. I.3). De vervaardiging van het Friese laken blijkt zodoende een grootschalige en belangrijke bezigheid te zijn geweest!

Welnu, het Friese laken was een kenmerkende eigenschap van vroegmiddeleeuws Frisia en de vervaardiging van het laken een belangrijke bezigheid. Om deze reden besloten wij het ambacht van het weven in onze uitbeelding op te nemen. Onze leden Liesbeth, Marijke en Tineke zullen zich ontfermen over dit ambacht, en het nieuwe gewichtgetouw! Ons weefgetouw moet nog opgespannen worden en zal in de toekomst uitgebreid gefotografeerd worden!