Als men spreekt over Frisia, kan het Friese recht niet ontbreken! Het Oudfriese recht is daarentegen een bijzonder onderwerp. De Oudfriese (wets)teksten, die ons zijn overgeleverd, zijn opgesteld in de twaalfde tot vijftiende eeuw. Deze eeuwen zijn onderdeel van een tijdperk in de Friese geschiedenis dat bekend staat als de ‘Friese Vrijheid’. Gedurende deze tijd kenden Midden- en Oost-Frisia geen landsheer, zoals een graaf, waardoor de maatschappij uit de vroege middeleeuwen min of meer onverandert werd voortgezet tot in de vijftiende eeuw. Frisia had dus een uitzonderingspositie tegenover de rest van Europa. De Oudfriese wetsteksten uit de veertiende en vijftiende eeuw speelden een belangrijke rol in het legitimeren van deze uitzonderingspositie van Frisia. Ondanks dat deze teksten later zijn opgeschreven dan de negende eeuw, vullen zij onze kennis aan van het recht dat gesproken werd in vroegmiddeleeuws Frisia. Dit bericht poogt zodoende aan de hand van vroeg en hoog middeleeuwse bronnen en literatuur een beeld te scheppen van het vroegmiddeleeuwse Friese recht uit de negende eeuw. Hierbij worden de maatschappelijke context, de organisatie van de rechtspraak en de toepassing van de rechtspraak behandeld. Toelichtingen op bepaalde begrippen staan onderaan de desbetreffende paragraaf genoteerd.

It giet oan! Schaatsen is al eeuwenlang een geliefd tijdverdrijf. Tegenwoordig schaatst men bij genoeg vorst de Elfstedentocht als volkssport of schaatst men recreatief op natuur- of kunstijs voor hun wintervertier. De manier waarop geschaatst wordt is door de eeuwen heen echter enorm veranderd. Waarbij tegenwoordig op schaatsen zoals noren en klapschaatsen geschaatst wordt, schaatste men in vroegmiddeleeuws Frisia op een geheel ander soort schaats: de glis. GlissenGlissen of glijbenen zijn de oudste soort schaatsen, gemaakt van vlakgeslepen dierenbot. Ze werden meestal gemaakt van de middenvoets- (matatarsus) en middenhandsbeenderen (metacarpus) van runderen of paarden, maar exemplaren van spaakbeen en ribben komen ook voor. In enkele gevallen zijn beenderen van herten bekend. Glissen hebben meestal gaten in de zijkant, waardoor het met een leren koord of pees aan een schoen bevestigd kon worden. De manier van schaatsen op glissen werkt heel anders dan het schaatsen op ijzeren of metalen schaatsen, omdat de schaatser zich niet kan afzetten op glissen. Om vooruit te komen werden zodoende vaak stokken met een scherpe punt gebruikt waarmee men zich vooruit kon duwen op het ijs. Dat men hier aanzienlijke snelheden mee kon bereiken, blijkt uit een ooggetuigeverslag door William Fitz-Stephen’s in Londen uit 1173:“(…) for they fit the leg-bones of animals to their feet, binding them firmly round their ankles, and hold in their hands poles shod with iron, which they strike against the ice, and thus impel themselves on it with the swiftness of a bird or a ball from an engine [cannon].” (In: The Life and Letters of Thomas à Becket.)

Jawel, een nieuwe gesp! Een tijd geleden deelde Robbie Hoen, een van onze gezellen van de vroegmiddeleeuws Friese reenactmentgroep Swaninga, dat zij een reconstructie hadden gemaakt van een bijzondere benen gesp uit York. In deze Engelse stad zijn verschillende gespen gevonden, maar één springt er in het bijzonder uit: de groene gesp gevonden in Clifford Street.

In de vroege middeleeuwen droeg men gebruikelijk mantels om zich buitenshuis te weren tegen kou en regen. Uit textielresten van buiten vroegmiddeleeuws Frisia blijkt echter een ander kledingstuk te hebben bestaan die als mogelijk alternatief diende voor zeelieden: een wollen vest uit Haithabu. Wij zijn ervan overtuigd dat een soortgelijk kledingstuk ook door vroegmiddeleeuwse Friezen gedragen werd. Dit bericht richt zich op het wollen vest van Haithabu.  

“De tiende keur is, dat de Friezen niet verder op heervaart behoeven te trekken dan oostwaarts tot de Wezer en westwaarts tot het Vlie en zuidwaarts niet verder dan dat zij des avonds weer thuis kunnen komen, zodat zij hun land tegen het noordelijk leger en tegen de zee kunnen beschermen.”Deze passage uit de Zeventien Keuren, een Oudfriese rechtstekst uit de late twaalfde eeuw, beschrijft een van de privileges die de Friezen volgens de overlevering van Karel de Grote hadden gekregen voor hun eerbetoon aan de Franken. Alhoewel de Zeventien Keuren zijn opgesteld om de Friese Vrijheid – de unieke positie van de Friezen buiten het feodale stelstel gedurende de hoge en late middeleeuwen – te rechtvaardigen en te verklaren, grijpt de tekst wel terug op een daadwerkelijke uitzonderingspositie die de vroegmiddeleeuwse Friezen hadden binnen het Karolingische rijk: de vrijstelling van de gebruikelijke heervaartsplicht om de Friese kustgebieden te beschermen. Dit bericht richt zich op de organisatie van de vroegmiddeleeuws Friese kustverdediging.

Aan de kust van het huidige Noord-Holland werd in 1989 een vondst gedaan van een zogenaamde ‘sleutelbos’. Deze sleutelbos bleek echter een zilveren armring te zijn! De armring van Callantsoog heeft een kenmerkend uiterlijk, bestaande uit één grote ring van 7.6 cm diameter met vijf kleinere ringetjes eraan van ongeveer 2.5 cm diameter en dateert uit de tiende eeuw.

In Britsum werd in het begin van de 20e eeuw een houten object gevonden. Het bleek om een houten middenstuk te gaan van een instrument dat gedateerd werd tussen 800 en 1000 n.chr.. Bij deze willen wij een redelijk onderbelicht instrument uit vroegmiddeleeuws Frisia onder de aandacht brengen; de hoornpijp.

Vroegmiddeleeuwse handel is niet te bespreken zonder de Friezen: de vroegmiddeleeuwse Friezen hadden zo’n groot aandeel in de handel dat het woord ‘Frisiones’ in een oorkonde uit 829 - over de bouw van de kathedraal in Worms - gelijk stond met de betekenis voor ‘lange-afstandshandelaar’! De zogenaamde ‘Friese handel’ – dat in dit bericht besproken gaat worden – kent zijn aanloop en oorsprong in de Noordzeecultuur van de zevende en begin achtste eeuw. Dit bericht zal zich echter enkel richten op het hoogtepunt van deze handel in de negende eeuw. De Noordzeecultuur zal later in een apart bericht beschreven worden.

Spades! In het terpengebied zijn verschillende vondsten gedaan van spades, namelijk in Oostrum (Fr.) en Joeswerd (Gr.), en mogelijk ook uit Ezinge (Gr.). Kenmerkend voor deze werktuigen is dat zij gemaakt zijn uit één stuk eikenhout en een rechthoekig, licht taps-toelopend blad hebben. Deze laatste eigenschap is kenmerkend voor de spade: in tegenstelling tot een schep – die gebruikt wordt om te scheppen, dient een spade om te spitten. Het rechte, rechthoekige blad was om deze reden uitermate geschikt voor het steken van zoden en turf. Mogelijk werden de spades ook gebruikt voor het graven van sloten, het opwerpen van verdedigingswerken zoals ringwalburgen of landweren (een aarden wal met een met doornenhagen begroeide greppel) en later, het opwerpen van dijken. De originele spades zijn te bewonderen in de online collecties van het Fries Museum en het Groninger Museum.

Ontginningen en overstromingen! Of het de aanleg van dammen en sloten door de Cananefaten betreft, of de Deltawerken uit de jaren zeventig; het leven met en strijden tegen het water zit in onze aard. Een belangrijk onderdeel uit onze geschiedenis zou het landschap drastisch veranderen en uiteindelijk veel wateroverlast veroorzaken; veenontginningen. De bekendste ontginningen zijn wellicht het turfsteken uit de 19e en 20e eeuw of de Grote Ontginningen uit de 13e eeuw. Eén van de eerste veenontginningen vond echter veel eerder plaats, in vroegmiddeleeuws Frisia. Vooral in het zogenaamde Westflinge vonden zeer vroeg afgravingen plaats. In dit bericht hierover meer!

In het terpengebied zijn verschillende vondsten gedaan waarvan wordt aangenomen dat zij als landbouwwerktuigen dienst deden. Een van deze vondstcategorieën zijn stukken gewei met twee geweipunten eraan. Vermoedelijk deden deze werktuigen dienst als schoffels of kluitbrekers, of als hooivorken. Volgens Roes bevat de collectie van het Fries Museum meer dan dertig van deze geweistukken. De collecties van het Rijksmuseum bevat er drie, waarvan allen uit Friesland komen, en het Groninger Museum bevat er één. Vondsten van dergelijke werktuigen ontbreken in het strandwalgebied van het voormalige West-Frisia, wat suggereert dat deze geweistukken mogelijk enkel in gebruik waren in het terpengebied.

In de Lex Frisionum, een optekening van vroegmiddeleeuws Fries recht, worden verschillende standen genoemd. Deze wetsteksten tonen een strakke scheidslijn tussen de rechten van de adel, de vrijen en de onvrijen. In de Nederlandse vroegmiddeleeuwse reenactment scène wordt er vrijwel geen aandacht geschonken aan deze verschillende standen, vooral niet aan de positie die de laagste stand van slaven en halfvrijen daarin innam. Dit bericht zal daarom een overzicht geven van de stand van onvrijen in verschillende vroege middeleeuwse samenlevingen, en aan de hand daarvan verder uitweiden over de onvrijen in Frisia.